ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ / ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑ
BIODIVERSITY / INTERCULTURALISM
ΑΣΤΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ + ΑΣΤΙΚΟ ΠΡΕΣΙΝΟ / URBAN SPACE + URBAN GREEN SPACE Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ / THE POWER OF WATER ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ / ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑ
BIODIVERSITY / INTERCULTURALISM ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ ΚΑΤΑΛΟΙΠΑ / INDUSTRIAL REMNANTS ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ / TRANSPORTATIONS ΤΟΠΙΟ / LANDSCAPE    
   
 
 
   
 
 
 
 
 
 
 
   
 
 
 
 
 
 
   
 
 
  
 
BACK PRINT SEND TO A FRIEND [-]Α[+]
«Καταγραφή και Ανάδειξη Κτηρίων 19ου και 20ού αιώνα στην Καλαμάτα»

Το Πρόγραμμα «Καταγραφή και Ανάδειξη Κτηρίων 19ου και 20ού αιώνα στην Καλαμάτα» αφορά στη συστηματική καταγραφή των κτηρίων που κτίστηκαν το χρονικό διάστημα 1830-1940 στην Καλαμάτα. Αποτελεί συνέχεια των προγραμμάτων «Καταγραφή και Ανάδειξη Κτηρίων 19ου και 20ού αιώνα στην Αθήνα» και «Τεκμηρίωση και Ανάδειξη Κτηρίων 19ου και 20ού αιώνα στην Αθήνα» της MONUMENTA, μέσω των οποίων καταγράφηκαν και καταχωρίστηκαν σε βάση δεδομένων 10.600 κτήρια της Αθήνας, χρονολογούμενα στην περίοδο 1830-1940 . Το πρόγραμμα εφαρμόζεται πιλοτικά από την MONUMENTA και το Mataroa στην Καλαμάτα από τον Απρίλιο του 2018. Η ομάδα σχεδιασμού και εφαρμογής του προγράμματος είναι: Ειρήνη Γρατσία (αρχαιολόγος, συντονίστρια MONUMENTA), Ιπποκράτης Παπαδημητράκος (συνιδρυτής της ΑΜΚΕ Mataroa), Κική Μουντανέα (αρχιτέκτων μηχανικός, μέλος MONUMENTA) και Σωτήρης Θεοδωρόπουλος (ιδρυτής της ομάδας “Πάμε Βόλτα”).

Οι κύριοι στόχοι του προγράμματος είναι η έρευνα και η καταγραφή όλων των κτηρίων, με σκοπό τη μελέτη αλλά και την προστασία και την ανάδειξή τους. Στο πλαίσιο αυτό πέρα από την επιτόπια καταγραφή, τη βιβλιογραφική και αρχειακή έρευνα, συγκεντρώνονται φωτογραφίες, σχέδια και προφορικές μαρτυρίες για την ιστορία των κτηρίων, ακόμα και των κατεδαφισμένων. Παράλληλα το πρόγραμμα στοχεύει να εντάξει το ενδιαφέρον για τα ιστορικά κτήρια στην καθημερινή ζωή των κατοίκων και επισκεπτών της πόλης με μια σειρά δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων (εκπαιδευτικά προγράμματα, ημερίδες, ξεναγήσεις) αλλά και με την ενεργό συμμετοχή εθελοντών στην καταγραφή των κτηρίων. Πέρα από την ομάδα σχεδιασμού έχουν εθελοντικά συμμετάσχει στις καταγραφές και τις συνεντεύξεις πέντε νέα άτομα, που γνώρισαν τη διαδικασία της καταγραφής, ενώ το πρόγραμμα έχει παρουσιαστεί στο κοινό της Καλαμάτας, σε δημόσια εκδήλωση της ομάδας «Πάμε Βόλτα», που έγινε στις 5 Μαΐου 2019 και απέσπασε το ενδιαφέρον δεκάδων πολιτών.

Η καταγραφή των κτηρίων της Καλαμάτας αξιοποιεί τις γνώσεις και την εμπειρία του προγράμματος της Αθήνας, η οποία έγινε ανά οικοδομικό τετράγωνο. Για τη δημιουργία των υποβάθρων της καταγραφής και την οργάνωσή της ανά οικοδομικό τετράγωνο (Εικ.1), έχει χρησιμοποιηθεί το ρυμοτομικό σχέδιο της πόλης σε συνδυασμό με αεροφωτογραφίες από την Google, ενώ υποστηρικτικές είναι και οι αεροφωτογραφίες του 1945, που έχουν δημοσιευτεί στη σελίδα του Κτηματολογίου. Ακολουθεί σύντομη ιστορική επισκόπηση της πόλης ώστε να εντοπιστεί το ενδιαφέρον της καταγραφής και ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται στην περίπτωση της Καλαμάτας.

Η Καλαμάτα διαθέτει αρχιτεκτονικό πλούτο από την περίοδο του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Η εποχή της πρώτης οικιστικής ανάπτυξης ακολούθησε χρονικά και χωρικά την κατασκευή του φράγκικου κάστρου, η οποία τοποθετείται κατά τον 13ο αιώνα. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1453-1821) η πόλη απλώθηκε νότια του κάστρου, αλλά όχι σε σημαντική έκταση. Μετά την απελευθέρωση, το μεγαλύτερο μέρος της οθωμανικής πόλης είχε καταστραφεί και το 1828 αποφασίστηκε η ανοικοδόμηση της(1). Η απόφαση αυτή οδήγησε στην εκπόνηση δύο χωριστών σχεδίων: στο σχέδιο του 1867 για την πόλη και του 1868 για την παραλία της(2) . Τα δύο σχέδια μαρτυρούν τη διμερή μέχρι τότε ανάπτυξη της Καλαμάτας, η οποία έθεσε έτσι τις βάσεις ώστε να γίνει μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα το εμπορικό και μεταφορικό κέντρο της Νότιας Πελοποννήσου(3). Οι δύο αυτές περιοχές –το κέντρο και η παραλιακή ζώνη- «ενώθηκαν» πολεοδομικά με το σχέδιο του 1905, οπότε οι οικιστικές τάσεις άρχισαν να εξαπλώνονται στις συνδετήριες οδούς Αριστομένους και Φαρών, που αποτέλεσαν τις πρώτες οδούς για μηχανοκίνητα οχήματα στην πόλη(4). Η σημασία των δύο αυτών οδών που κινούνται στον άξονα Βορρά – Νότου, όπως και των μικρότερων οδών Αριστοδήμου και Αναγνωσταρά, είχε ήδη επισημανθεί με το σχέδιο του 1867(5). Παράλληλα με την οικιστική ανάπτυξη του 19ου αιώνα, στην οποία κατείχε ιδιαίτερη θέση η αστική τάξη εμπόρων και βιοτεχνών, στην Καλαμάτα κατασκευάστηκαν πλατείες και μνημειώδεις νεοκλασικές εκκλησίες όπως της Υπαπαντής και του Αγίου Νικολάου, ενώ έγιναν βασικά έργα υποδομών (ηλεκτροφωτισμός το 1899, σιδηροδρομική σύνδεση με την Αθήνα το 1890)(6). Η Καλαμάτα πέρα από εμπορικό κέντρο ήταν και βιομηχανικό, με μεταξουργεία, σαπωνοποιεία, παγοποιεία, βυρσοδεψεία, αλευρόμυλους, καπνεργοστάσια, εργοστάσια μεταποίησης σταφίδας, ελαιουργεία, εργοστάσια οίνων και οινοπνευμάτων, κονσερβοποιεία, χαλβαδοποιεία, κεραμοποιεία και ασβεστοποιεία, και ως τέτοιο συνέχισε την πορεία του κατά το μεσοπόλεμο. Κατά το μεσοπόλεμο δημιουργήθηκαν επίσης οι εξής προσφυγικοί συνοικισμοί στα όρια και στην περιφέρεια του σχεδίου του 1905: Κορδίας, Ανάληψη, Ανατολικής Παραλίας, Πλεύνας, Αγίας Τριάδας, Αγίου Ιωάννη Αβραμιού, Αγίου Κωνσταντίνου, Νησάκι (Εικ. 3).

Η διαρκής ανάπτυξη της περιόδου 1830-1940, που αποτελεί την περίοδο όπου στοχεύει η καταγραφή, αποτυπώνεται και πληθυσμιακά, καθώς ο πληθυσμός της πόλης ήταν 3.900 κάτοικοι το 1853, 15.900 το 1907 και 36.011 το 1940. Εικόνα 4: Πληθυσμιακή εξέλιξη Καλαμάτας 1853-1940 (Πηγή: Κόκκαλη, Κοντοπούλου, 2013)

Τα προπολεμικά κτήρια δεν διασώζονται στο σύνολό τους, όπως συμβαίνει σε όλες τις ελληνικές πόλεις λόγω της μεταπολεμικής ανάπτυξης πολυκατοικιών στη θέση παλαιότερων ισόγειων και διώροφων κτηρίων (αντιπαροχή). Η διαδικασία αντικατάστασης προπολεμικών κτηρίων ήρθε ωστόσο με μικρή καθυστέρηση στην Καλαμάτα, όπου η πρώτη πολυκατοικία χτίστηκε τη δεκαετία του 1960 και το φαινόμενο της αντιπαροχής εντάθηκε τη δεκαετία του 1970. Ορόσημο όμως στην ιστορία της πόλης ήταν ο φονικός και καταστροφικός σεισμός του Σεπτεμβρίου 1986. Οι μετασεισμικές απογραφές χαρακτήρισαν 2.264 κτήρια κατεδαφιστέα, 2.231 με σοβαρές βλάβες και 2.464 με ελαφρές βλάβες, από ένα σύνολο 10.171 κτηρίων που υπολογίστηκε ότι υπήρχαν στην προσεισμική Καλαμάτα(7). Η μετασεισμική προσέγγιση προστάτευσε ωστόσο αρκετά από τα ιστορικά κτήρια της πόλης: 99 κηρύχθηκαν ως διατηρητέα από το Υπουργείο Πολιτισμού και 50 από το Υπουργείο Χωροταξίας, Περιβάλλοντος και Δημοσίων Έργων. Οι ζημιές στο ιστορικό κέντρο (πόλη του β’ μισού του 19ου αιώνα) ήταν τόσο μεγάλες που πολλά κτήρια ήταν αδύνατο να επισκευαστούν αλλά ανακατασκευάστηκαν στην αρχική τους μορφή(8) . Γνωστό τέτοιο δείγμα αποτελεί η Παλιά Δημοτική Αγορά, κτήριο της εποχής του μεσοπολέμου με αρχιτεκτονική ύστερου κλασικισμού, το οποίο ανακατασκευάστηκε πλήρως μετά τον σεισμό για να στεγάσει το Αρχαιολογικό Μουσείο Καλαμάτας(9). Κτήρια που έχουν ανακατασκευαστεί στην αρχική μορφή εντάσσονται στο πλαίσιο των καταγραφών, με τη σχετική επισήμανση στο δελτίο τους, καθώς αποδίδουν σημαντικά της εικόνα της προπολεμικής πόλης.

Από τη σύντομη ιστορική επισκόπηση της Καλαμάτας φαίνεται λοιπόν πως υπάρχει ένα αξιόλογο υπόβαθρο προπολεμικών κτηρίων, από διάφορες ιστορικές φάσεις και αρχιτεκτονικές εκφράσεις. Οι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί που έχουν αναγνωριστεί από τις μέχρι σήμερα μελέτες είναι:

  • Πρώιμα κλασικιστικά κτήρια
  • Κλασικιστικά ή νεοκλασικά κτήρια
  • Κτήρια ύστερου κλασικισμoύ
  • Εκλεκτικιστικά κτήρια (με επιδράσεις από αναγέννηση, μανιερισμό και μπαρόκ, με γoτθικές ή αραβικές επιδράσεις, με στoιχεία rustique, με στοιχεία art nouνeau)
  • Κτήρια μοντέρνα (της επoχής τoυ Μεσoπoλέμoυ)

Το πρόγραμμα στοχεύει να συμπεριλάβει στον ιστορικό «χάρτη» της πόλης όλα τα αξιόλογα αλλά και τα «ταπεινά» αρχιτεκτονικά δείγματα που διαμορφώνουν παράλληλα την ιστορία της Καλαμάτας. Η μεθοδολογία συστηματικής καταγραφής που ακολουθείται (καταγραφή ανά οικοδομικό τετράγωνο) χρειάζεται να προσδιορίσει πριν από όλα την περιοχή μελέτης. Επιλέγεται η περιοχή που ορίζεται από το σχέδιο του 1905, καθώς τόσο από την ιστορική ανάλυση που προηγήθηκε όσο και από την διαγραμματική απεικόνιση του σχεδίου πάνω σε αεροφωτογραφίες του 1945, φαίνεται πως εκεί βρίσκονται τα κτήρια της περιόδου 1830-1940 που έχουν διασωθεί στην πόλη. Στις περιοχές καταγραφής εντάσσονται και οι προσφυγικοί συνοικισμοί που αναφέρθηκαν παραπάνω, όπου διασώζεται ένα μικρό ποσοστό των προσφυγικών κτηρίων(10). Το βασικό εργαλείο αναγνώρισης της χρονολογικής κατάταξης ενός κτηρίου στην περίοδο μελέτης είναι η αρχιτεκτονική του μορφολογία σε συνδυασμό με το μέγεθός του(11). Η αεροφωτογραφία του 1945 αποτελεί δευτερεύον αλλά ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο διερεύνησης της χρονολογίας κτηρίων που οι αρχιτεκτονικές τους όψεις δεν επιτρέπουν εύκολα συμπεράσματα ως προς τη χρονολογική τους κατάταξη. Ένας πρόχειρος υπολογισμός του όγκου της καταγραφής δεν είναι εφικτός στην περίπτωση της Καλαμάτας λόγω των εκτεταμένων καταστροφών από τον σεισμό του 1986. Από αναγνωριστικές ωστόσο περιηγήσεις στην πόλη, αναμένεται το μεγαλύτερο ποσοστό των κτηρίων του 1830-1940 να βρίσκονται στο ιστορικό κέντρο και ανατολικά του, με πολλά από τα κτήρια στην νότια του Κάστρου περιοχή να είναι αποτέλεσμα ανακατασκευής. Σποραδικά δείγματα κυρίως εξοχικών κατοικιών και βιομηχανικών κτηρίων εντοπίζονται στις οδούς Αριστομένους και Φαρών του άξονα Κάστρο-Παραλία, και στις παραλλήλους τους. Στην παραλιακή ζώνη έχουν επίσης διασωθεί αρκετά κτήρια, αλλά η έκταση της περιοχής όπως φαίνεται στην αεροφωτογραφία του 1945 είναι από μόνη της μικρή για να αποδώσει μεγάλο αριθμό καταγραφών. Οι περιοχές νοτίως του ιστορικού κέντρου και μέχρι τις πρώτες παραλλήλους της παραλιακής οδού Ναυαρίνου, έχουν σημαντικά μικρότερο ποσοστό προπολεμικών κτηρίων.

Κατά αυτόν τον τρόπο οργανώνεται η πορεία της καταγραφής η οποία έχει ξεκινήσει από το ιστορικό κέντρο, για να μεταφερθεί μέσω των οδών Βορρά – Νότου στην παραλιακή ζώνη και στη συνέχεια στο ανατολικό τμήμα του σχεδίου του 1905. Στην τελευταία φάση της καταγραφής ανήκει η καταγραφή κτηρίων στους προσφυγικούς συνοικισμούς (εικ.3). Η καταγραφή θα γίνει από 2-3 άτομα, κατά τους 12 πρώτους μήνες του προγράμματος. Οι καταγραφείς θα γνωρίζουν χρονολογική και μορφολογική αναγνώριση κτηρίων, που είναι το βασικό εργαλείο εντοπισμού κτηρίων της περιόδου που μελετάται. Η καταχώριση των κτηρίων στη βάση δεδομένων υπολογίζεται σε 9 επιπλέον μήνες, ενώ οι 3 τελευταίοι μήνες του προγράμματος θα αφορούν στον επανέλεγχο των καταχωρίσεων αλλά και σε μέσα ανάδειξης του έργου (δημιουργία ενημερωτικού βιβλίου κ.ά.).

Ως προς τις άλλες μεθόδους διερεύνησης και ανάδειξης των κτηρίων, όπως η συλλογή και η επεξεργασία αρχείων (βιβλίων, φωτογραφιών, εγγράφων) και οι προφορικές μαρτυρίες, αυτές λειτουργούν παράλληλα με το έργο της καταγραφής. Από την πιλοτική εφαρμογή έχουν γίνει τέσσερις συνεντεύξεις με ιδιοκτήτες παλιών κτηρίων καθώς και δύο συνεντεύξεις με τον αείμνηστο Νικόλαο Ζερβή, βαθύ γνώστη της ιστορίας της Καλαμάτας, ενώ έχει συλλεχθεί βασική βιβλιογραφία για το αντικείμενο της μελέτης. Η πιλοτική καταγραφή έχει ξεκινήσει στην ανατολική πλευρά του ιστορικού κέντρου, στα οικοδομικά τετράγωνα μεταξύ των οδών Φαρών, Μελετίου, Υπαπαντής, Αγίου Νικολάου, Αναγνωσταρά και Παν. Καίσαρη (Εικ. 6) και έχουν καταγραφεί 91κτήρια.

Υποσημειώσεις

  1. Ελάχιστα οθωμανικά δείγματα κτηρίων σώζονται στην περιοχή του ιστορικού κέντρου.
  2. Σπηλιοπούλου, σ.665
  3. Λιμάνι στην Καλαμάτα λειτουργούσε ήδη από την οθωμανική εποχή, αλλά το 1882 ξεκίνησε η κατασκευή νέου μεγαλύτερου λιμανιού ανατολικότερα του παλιού. Το νέο λιμάνι άρχισε τη λειτουργία του το 1901. Πηγή: Κόκκαλη, Κοντοπούλου
  4. Η σημερινή οδός Αριστομένους ήταν η Λεωφόρος Παραλίας – Καλαμών και κατασκευάστηκε το 1871, ενώ η σημερινή οδός Φαρών ήταν η Δημοτική οδός Παραλίας – Καλαμών και κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1890. Πηγή: Σπηλιοπούλου,
  5. Κόκκαλη, Κοντοπούλου, σ. 32
  6. Κόκκαλη, Κοντοπούλου, σ. 31
  7. Κατσαφάδου, σ.56
  8. Κατσαφάδου, σ.57
  9. Σπηλιοπούλου, σ. 715
  10. Πληροφορία από τις αναγνωριστικές περιηγήσεις
  11. Κατά το διάστημα 1830-1940 χτίζονταν κυρίως ισόγεια και διώροφα κτήρια, και λιγοστά τριώροφα. Πηγή: Σπηλιοπούλου

Πηγές

• Κατσαφάδου, Σωτηρία. «Φυσικές καταστροφές και διαχείριση κινδύνου: Καλαμάτα και σεισμός», διπλωματική εργασία. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος 2013

• Κόκκαλη, Τερέζα. Κοντοπούλου, Βασιλική. «Ο πολεοδομικός σχεδιασμός ως εργαλείο για την ανάπτυξη της πόλης: η περίπτωση της Καλαμάτας», ερευνητική εργασία. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Αθήνα 2013

• Κρεμέζη-Δημητσάντου, Καίτη. Νεοκλασική αρχιτεκτονική στην Καλαμάτα, Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών, 2016

• Μηλίτση-Νίκα, Αναστασία. ΚΑΛΑΜΑΤΑ: οδοιπορικό σε πλατείες και δρόμους της πόλης 1830-1940. Υπουργείο Παιδείας. Καλαμάτα 2010.

• Μηλίτση-Νίκα, Αναστασία. Θεοφιλοπούλου-Στεφανούρη, Χριστίνα. Προσφυγικοί συνοικισμοί Καλαμάτας και Μεσσήνης. εκδ. ΓΑΚ Μεσσηνίας, Καλαμάτα 2008

• Σπηλιοπούλου, Ιωάννα. «Η πολεοδομική και αρχιτεκτονική εξέλιξη της Καλαμάτας από τα προεπαναστατικά χρόνια έως την περίοδο του μεσοπολέμου. Η τύχη της πόλης μετά τους σεισμούς». στο Μεσσηνία: Συμβολές στην ιστορία και στον πολιτισμό της. εκδ. Παπαζήση. Αθήνα 2012, σ. 653-727

Συντάκτης: Κική Μουντανέα, αρχιτέκτων

16/09/2021
BACK TOP OF THE PAGE
Εικ. 1: Παράδειγμα υποβάθρου της καταγραφής (Πηγή: ομάδα εργασίας)
Εικ. 2: Ιστορική εξέλιξη της Καλαμάτας (Πηγή: Διαμαντόπουλος, στο Κόκκαλη, Κοντοπούλου, 2013)
Εικ. 3: Προσφυγικοί συνοικισμοί Καλαμάτας (Πηγή: ΓΠΣ 1986, στο Μηλίτσα-Νίκα, Θεοφιλοπούλου-Στεφανούρη, 2008)
Εικ. 4: Πληθυσμιακή εξέλιξη Καλαμάτας 1853-1940 (Πηγή: Κόκκαλη, Κοντοπούλου, 2013)
Εικ. 5: Διαγραμματική απεικόνιση των βασικών πολεοδομικών σχεδίων της Καλαμάτας σε αεροφωτογραφίες 1945 (Πηγή: ομάδα εργασίας)
Εικόνα 6: Περιοχή πιλοτικής καταγραφής (Πηγή: ομάδα εργασίας)